Από τη μηνιαία ομηρία του υπουργού Δικαιοσύνης Χρίστου Βάκη το 1973 στην απαγωγή του Αχιλλέα Κυπριανού το 1977, τα αρχεία θυμίζουν την αχίλλειο πτέρνα του νέου κυπριακού κράτους: το παρακράτος.

Η πραγματικότητα γράφεται με μελάνι στα φύλλα της εποχής. Οι ψίθυροι κυκλοφορούν ευκολότερα. Δεν χρειάζονται ημερομηνία, υπογραφή ή τεκμήριο. Αρκεί να επαναληφθούν αρκετές φορές, ώσπου κάποιοι να τους θυμούνται καλύτερα από τα γεγονότα.

Η νέα μαρτυρία του Αχιλλέα Κυπριανού για την απαγωγή του τον Δεκέμβριο του 1977 επαναφέρει αυτή τη δυσάρεστη λειτουργία της συλλογικής μνήμης. Ένας άνθρωπος περιγράφει την αιχμαλωσία του, τις απειλές κατά της ζωής του και την αγωνία της οικογένειάς του. Παράλληλα, αναγκάζεται να απαντήσει στη φημολογία περί «στημένης» απαγωγής, την οποία απορρίπτει. Η ομηρία τελείωσε σε τέσσερις ημέρες. Οι ψίθυροι τον ακολούθησαν επί δεκαετίες. 

Για να θυμηθούμε σε ποια Κύπρο συνέβησαν αυτά, χρειάζεται να ανοίξουμε το αρχείο. Λίγα χρόνια πριν από την απαγωγή του γιου του Προέδρου, είχε απαχθεί ο ίδιος ο υπουργός Δικαιοσύνης της Κυπριακής Δημοκρατίας.

Το βράδυ της 27ης Ιουλίου 1973, ένοπλοι της ΕΟΚΑ Β΄ εισέβαλαν στο σπίτι του Χρίστου Βάκη στη Λευκωσία και τον απήγαγαν ενώ βρισκόταν με την οικογένειά του. Η αιχμαλωσία του διήρκεσε περίπου έναν μήνα. Έναν μήνα ο υπουργός Δικαιοσύνης βρισκόταν στα χέρια μιας παράνομης ένοπλης οργάνωσης. 

Η ευθύνη είχε αναληφθεί. Οι απαιτήσεις είχαν διατυπωθεί. Ο Γεώργιος Γρίβας έθεσε όρους προς τον Μακάριο, ανάμεσά τους τη γενική αμνηστία και την απαίτηση να επιλέξει ανάμεσα στην Προεδρία και στην αρχιεπισκοπική ιδιότητα. Οι απαγωγείς χρησιμοποιούσαν τον αιχμάλωτο υπουργό για να εκβιάσουν πολιτικές αποφάσεις στην κορυφή του κράτους. 

Αυτά ανήκουν στην καταγεγραμμένη ιστορία της εποχής. Υπήρχε απαχθείς υπουργός, υπήρχε ανάληψη ευθύνης και υπήρχαν συγκεκριμένοι όροι για την απελευθέρωσή του. Η ένοπλη βία είχε φτάσει μέσα στο σπίτι του ανθρώπου που εκπροσωπούσε την έννομη τάξη.

Το αρχείο του ΡΙΚ διασώζει εκατοντάδες γυναίκες να πορεύονται από τη Φανερωμένη προς το Προεδρικό, απαιτώντας την απελευθέρωση του Βάκη. Διασώζει επίσης τον ίδιο να μιλά μετά την επιστροφή του. Ο «Ψηφιακός Ηρόδοτος» μάς επιτρέπει να δούμε το πρόσωπο και να ακούσουμε τη φωνή του ανθρώπου που κρατήθηκε όμηρος. 

https://digital-herodotus.eu/archive/video/items/8016/gunaikes-diamarturia-apagoge-bake-1973/ 

https://digital-herodotus.eu/archive/video/items/6900/khristos-bakes-apagoge-apeleutherose-1973/ 

Εκεί βρίσκεται η δύναμη του τεκμηρίου. Επαναφέρει τον άνθρωπο μέσα στην ιστορία του: τον υπουργό που απήχθη, τη σύζυγο και τα παιδιά που έμειναν πίσω, την κοινωνία που διαμαρτυρήθηκε. Όσα η μεταγενέστερη πολιτική συζήτηση συμπυκνώνει σε μια «υπόθεση», το αρχείο τα επιστρέφει στις πραγματικές τους διαστάσεις.

Τέσσερα χρόνια αργότερα, στις 14 Δεκεμβρίου 1977, απήχθη ο Αχιλλέας Κυπριανού, δεκαεννιάχρονος ανθυπολοχαγός της 32ης Μοίρας Καταδρομών. Στη μαρτυρία του περιγράφει την παγίδα έξω από το εφεδρικό στρατόπεδο στον Μαχαιρά, την κράτηση σε λαγούμι κοντά στις Κυβίδες και το τελεσίγραφο που εξαναγκάστηκε να ηχογραφήσει προς τον πατέρα του. Στα αιτήματα των απαγωγέων εμφανιζόταν ξανά η γενική αμνηστία. 

Η υπενθύμιση της υπόθεσης Βάκη φωτίζει το ιστορικό περιβάλλον αυτής της βίας. Η πολιτική απαγωγή είχε ήδη χρησιμοποιηθεί στην Κύπρο ως μέθοδος εκβιασμού. Το παρακράτος είχε αποδείξει ότι μπορούσε να αιχμαλωτίζει ακόμη και έναν υπουργό και να διαπραγματεύεται την ελευθερία του με πολιτικά ανταλλάγματα.

Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, ένας άνθρωπος μπορούσε να μετατραπεί σε μέσο πίεσης προς την εξουσία. Το 1973 ήταν ο υπουργός του Μακαρίου. Το 1977 ήταν το παιδί του Σπύρου Κυπριανού. Η πολιτική ιδιότητα του ενός και η συγγένεια του άλλου έγιναν ο λόγος για τον οποίο οι απαγωγείς τούς επέλεξαν.

Γι’ αυτό έχει τόση σημασία η επιστροφή στις εφημερίδες της εποχής, στα δημοσιευμένα τελεσίγραφα και στις καταγεγραμμένες μαρτυρίες. Το αρχείο του Γραφείου Τύπου και Πληροφοριών και ο «Ψηφιακός Ηρόδοτος» αποτελούν πολύτιμους τόπους αυτής της επιστροφής. Εκεί μπορεί κανείς να αναζητήσει τι καταγράφηκε όταν τα γεγονότα συνέβαιναν, προτού δεκαετίες επαναλήψεων θολώσουν τη μνήμη τους.

Τα αρχεία χρειάζονται ανάγνωση, διασταύρωση και προσοχή. Προσφέρουν, όμως, κάτι που οι ψίθυροι αποφεύγουν: συγκεκριμένα πρόσωπα, ημερομηνίες, δηλώσεις και ευθύνες. Επιτρέπουν να διαβάσουμε, να ακούσουμε και να δούμε. Να επιστρέψουμε από τη γενική εντύπωση στο συγκεκριμένο γεγονός.

Ίσως αυτό να είναι ένα από τα μεγαλύτερα προβλήματά μας: ακούμε τόσο συχνά τα αφηγήματα περί «στημένων» απαγωγών, ώστε ξεχνούμε ότι υπήρχαν πραγματικές απαγωγές, πραγματικά θύματα και πραγματικοί εμπλεκόμενοι. Ξεχνούμε ότι πίσω από μια ημερομηνία υπήρχε ένας άνθρωπος που δεν γνώριζε αν θα επέστρεφε ζωντανός. Και μια οικογένεια που περίμενε.

Το 1973 κρατούσαν αιχμάλωτο τον υπουργό Δικαιοσύνης. Το 1977 κρατούσαν αιχμάλωτο τον γιο του Προέδρου. Η νεαρή Δημοκρατία είχε θεσμούς, αλλά το παρακράτος μπορούσε να τους προκαλεί με ανθρώπινες ζωές ως ομήρους.

Πριν απαχθεί ο Αχιλλέας, η αχίλλειος πτέρνα του νέου κυπριακού κράτους είχε ήδη αποκαλυφθεί. Ήταν το παρακράτος. Και αυτό γράφτηκε με μελάνι.

Δείτε ΕΔΩ ολόκληρη τη μαρτυρία του Αχιλλέα Κυπριανού. 

*Ο Κρίστοφερ Σταύρου Πιτσιλλίδης είναι ιστοριοδίφης και ερευνητής της συλλογικής μνήμης που αναζητά, μέσα από τις απαγωγές του Χρίστου Βάκη και του Αχιλλέα Κυπριανού, τα τεκμήρια της πολιτικής βίας, επιστρέφοντας από τους ψιθύρους στα αρχεία και από τα αφηγήματα στους ανθρώπους.

Πηγές: ΡΙΚ / Ψηφιακός Ηρόδοτος, αρχειακό υλικό 1973 / Πέτρος Παπαδημήτρης, Ιστορική Εγκυκλοπαίδεια της Κύπρου / «Κώδικας Σιωπής», 6.10.2026, παρουσίαση SigmaLive / Πολίτης, 7.10.2026.